Tarnowski Jan zwany Ciężkim (Gravis) h. Leliwa (przed 1488–1527), dworzanin królewski, kasztelan biecki, następnie sądecki.
Był wnukiem Jana Feliksa (zm. 1484, zob.), drugim synem Jana Feliksa zwanego Szramem (zm. 1507, zob.) i Katarzyny z Bobrku, córki Stanisława z Gorzyc i Przecławia zwanego Ligęzą (zm. 1497, zob.). Miał braci Stanisława (przed 1487–1528 lub 1529, zob.) i Spytka (przed 1490–1552 lub 1553, zob.).
Dzięki wstawiennictwu ojca T. otrzymał 27 XI 1503 od króla Aleksandra Jagiellończyka donację podatków od Żydów sandomierskich. Z ojcem i braćmi uczestniczył w obradach sejmu elekcyjnego 1506 r. w Piotrkowie i podpisał 8 XII t.r. akt elekcji Zygmunta Jagiellończyka na tron Polski. W styczniu 1507 był w Krakowie, gdzie zapewne wziął udział w koronacji i sejmie koronacyjnym, a następnie wstąpił na dwór królewski jako dworzanin konny z sześciokonnym pocztem. Razem z dworem przebywał jesienią t.r. na Litwie, po czym wrócił do Krakowa, gdzie w czasie sejmu w styczniu i lutym 1508 przeprowadził z braćmi podział odziedziczonego po ojcu majątku. Na wieść o wybuchu wojny z Moskwą wyjechał na początku maja t.r. z królem na Litwę; jego poczet został wówczas powiększony o dwa konie. Na przełomie sierpnia i września był z dworem w obozie pod Smoleńskiem. Po zawarciu pokoju z Moskwą udał się do Wilna, gdzie 4 XII otrzymał z polecenia króla kwitancję na 100 złp. Zapewne nie uczestniczył w działaniach przeciw woj. mołdawskiemu Bohdanowi III Jednookiemu; prawdopodobnie to dla niego (nie zaś dla jego stryjecznego stryja Jana Tarnowskiego <1488–1561, zob.>, późniejszego kaszt. wojnickiego i hetmana) Zygmunt I wydał 5 IX 1509 dokument, zwalniający z udziału w wyprawie z powodu choroby.
W l.n. T. dzielił czas między służbę dworską, życie rodzinne i działalność majątkową. W styczniu 1511 przebywał na dworze w Krakowie, gdzie otrzymał od króla 300 złp. Wziął udział w zwycięskiej bitwie z Tatarami pod Łopusznem (Wiśniowcem) 28 IV 1512. Przygotowując się do pielgrzymki do Ziemi Świętej, uzyskał od władcy 20 III 1513 zwolnienie z obowiązku uczestnictwa w pospolitym ruszeniu i innych działaniach wojennych do czasu powrotu z podróży, po czym przyłączył się do orszaku prymasa Jana Łaskiego, jadącego do Włoch na sobór Laterański. Po przybyciu do Rzymu został pasowany 12 VII t.r. z kilkoma innymi szlachcicami przez papieża Leona X na rycerza («miles auratus»). W Ziemi Świętej uzyskał tytuł rycerza Grobu Chrystusowego. Do kraju wrócił w r. 1514. Był z dworem królewskim na Litwie i tam otrzymał 10 III 1516 od władcy donację dóbr w pow. pilzneńskim; w otoczeniu królewskim w Wilnie przebywał również w czerwcu r.n. Dzięki małżeństwu z Agnieszką Beatą z Tęczyna objął w r. 1518 (przed 24 VI) niegrodowe star. pilzneńskie (m. Pilzno z przedmieściami, wsie: Słotowa, Strzegocice, Dzwonowa i Bielowy); w 2. poł. t.r. pośredniczył w rozmowach z władzami Bardiowa w sprawie zapewnienia bezpieczeństwa kupcom i innym mieszkańcom Królestwa Węgierskiego udającym się na jarmarki do Pilzna. Pod koniec roku wyruszył z dworem na Litwę; jego poczet został wówczas powiększony do dziesięciu koni.
W l. 1520–1 przebywał T. głównie na Pomorzu, gdzie toczyła się wojna z zakonem krzyżackim; najprawdopodobniej to on (a nie późniejszy hetman) uczestniczył w 1. poł. lutego 1520 w naradzie wojennej z udziałem Zygmunta I w Toruniu, a następnie na polecenie monarchy wyjechał z trzema innymi dworzanami do walczących oddziałów polskich. Pod koniec kwietnia 1521 uzyskał nominację na kaszt. biecką. Mimo objęcia urzędu senatorskiego nie zrezygnował ze służby dworskiej; od tego czasu jego poczet liczył dwadzieścia koni. Po podpisaniu rozejmu z zakonem krzyżackim na początku maja t.r. wrócił z dworem do Krakowa. Podczas sejmu piotrkowskiego 1521/2 r. wszedł w skład sądu nad rtm. Stanisławem Radwankowskim, który w czasie wojny pruskiej poddał nieprzyjacielowi Ornetę. W l.n. niemal stale przebywał w otoczeniu władcy, był też obecny na kolejnych sejmach. Na sejmie krakowskim 1523 r. złożył 9 III podpis pod aktem sukcesji mazowieckiej; w czerwcu t.r. wziął udział w pracach komisji do rozgraniczenia królewskiego m. Ujście od dóbr Aleksandra i Piotra Czuryłów. Podpisał traktat krakowski z 8 IV 1525, regulujący stosunek Prus Książęcych do Polski, a 10 IV t.r. świadkował na przywileju lennym Zygmunta I dla księcia Albrechta Hohenzollerna. Między 26 VII a 18 IX awansował na kaszt. sądecką. Uczestniczył w sejmie piotrkowskim 1525/6 r., po czym udał się z królem do Gdańska, gdzie świadkował 3 V 1526 na przywileju dla książąt pomorskich, nadającym im w lenno ziemię lęborsko-bytowską, a 21 VII t.r. na konfirmacji przywilejów Gdańska. Wspólnie ze stryjecznym stryjem Janem, wówczas już kaszt. wojnickim, wystarał się tego dnia u króla o nobilitację rajcy gdańskiego Hermana Bremera. Podczas sejmu krakowskiego świadkował w marcu i kwietniu 1527 na przywilejach dla Torunia i Warszawy.
W wyniku działu majątkowego z braćmi, zatwierdzonego przez króla 16 II 1528, T. uzyskał wsie (całe albo ich części): Ilkowice, Kobierzyn, Krzyż (obecnie część Tarnowa), Laskówka, Lisia Góra, Luszowice, Pawęzów, Rudno, Śmigno i Żukowice w pow. pilzneńskim oraz Otfinów w pow. wiślickim woj. sandomierskiego, sumy pieniężne zabezpieczone na dobrach Czechy, Polanowice, Krzeszowice (Krzyszowice, obecnie Skrzeszowice) i Szczepanowice w pow. proszowickim woj. krakowskiego, «castellum alias gródek» w Krakowie z folwarkami i placami oraz połowę pozostawionego przez ojca złota, srebra i kosztowności. Wspólnie z braćmi posiadał dom w Piotrkowie. Majątek dziedziczny powiększył o Jaworze i część Głobikówki w pow. pilzneńskim, które otrzymał w r. 1523 z nadania królewskiego jako kaduk po śmierci Mikołaja Jaworskiego, Janikowice i Szymanowice w pow. wiślickim, pozyskane w r. 1525 od Stanisława zwanego Puzdro i Stanisława Feliksa Ligęzy, oraz Łysaków z przyległościami w pow. pilzneńskim, który zakupił w r. 1526 od Mikołaja Dłuskiego za 1 tys. złp. Dn. 24 IX 1523 wspólnie z żoną otrzymał od króla donację placu w Krakowie, a w październiku 1526 uzyskał dobra zmarłego bezpotomnie Mikołaja Balomińskiego. Przez wiele lat trzymał w zastawie za sumę 2200 złp. dobra Bolów, Kózki i Zakrzów w pow. proszowickim (czasami tytułując się ich dziedzicem), które w r. 1511 scedowała mu Jadwiga z Tęczyna, wdowa po Adamie Kurozwęckim. Od woj. sieradzkiego Jarosława Łaskiego kupił w r. 1525 na wyderkaf za 1200 złp. dobra Goszyce, Kropidło i Rawałowice w powiatach proszowickim i ksiąskim, a w marcu 1527 nabył od niego Łuczanowice (obecnie w granicach Krakowa) za 700 złp. W tym samym miesiącu kupił od Stanisława Wróblowskiego wójtostwo bielowskie za 200 zł węgierskich i 70 złp.
Znaczną część majątku T-ego stanowiły królewszczyzny. Oprócz star. pilzneńskiego pozyskał w listopadzie 1518 od kanonika gnieźnieńskiego i sekretarza królewskiego Stanisława Oleśnickiego większą część wójtostwa pilzneńskiego (którą Oleśnicki kilkanaście dni wcześniej otrzymał od żony T-ego), a w kwietniu 1524 kupił od Jana Minora jego pozostałą część za 800 złp. Naruszał przywileje mieszczan pilzneńskich, m.in. kwestionował ich prawo do «wolnicy» na mięso i chleb oraz do pobierania targowego, domagał się odrabiania przez nich pańszczyzny i zmuszał do korzystania z wójtowskiego młyna i folusza. Liczne spory T-ego z władzami i mieszkańcami Pilzna były kilkakrotnie rozstrzygane przez monarchę, który wyrokiem z 25 VI 1523 zlikwidował «wolnicę» jako sprzeczną z interesami i prawami wójtostwa, umożliwiając T-emu pobieranie opłat targowych. W wyniku kilku transakcji uzyskał T. w r. 1522 po Kobylańskich, krewnych swej pierwszej żony, królewszczyzny Gorzyce, Łężany, Markuszka i Załęże w pow. bieckim woj. krakowskiego oraz Gruszówka, Lubatówka, Miejsce, Rogi, Sanoczek, Stróże Małe i Stróże Duże w ziemi sanockiej woj. ruskiego (prawa spadkowe do tego majątku należały do córki T-ego), natomiast podejmowane przez niego próby przejęcia dóbr dziedzicznych Kobylańskich zakończyły się niepowodzeniem. Po ślubie z Agnieszką Beatą z Tęczyna objął ponadto w posesję wójtostwo w Bieczu z sołectwami oraz wsiami Wójtowa Wola i Bedlna; dobra te żona ustąpiła w lipcu 1523 stryjecznemu stryjowi T-ego Janowi, ale T. wkrótce kupił je od niego za 3 tys. zł węgierskich, a wójtostwo darował w r. 1527 żonie. Za zgodą królewską wykupił w r. 1523 z rąk wojskiego radomskiego Pawła Wolskiego królewszczyzny: Binarowa, Kryg, Libusza i Siepietnica w pow. bieckim. Przed wyjazdem do Ziemi Świętej znacznie się zadłużył; pożyczył łącznie 2100 złp. od rajcy krakowskiego Seweryna Zayfreta (pod zastaw dóbr bolowskich) oraz od swych braci, Stanisława i Spytka (pod zastaw wszystkich swych dóbr). W l.n. największymi wierzycielami T-ego oprócz brata Stanisława (3 tys. złp. w r. 1518) i Zayfreta (1600 złp. w r. 1514) byli: Marcin Myszkowski (2200 złp. w r. 1523), podskarbi ziemski lit. Abraham Ezofowicz, któremu w r. 1518 oddał w dożywotnie użytkowanie «Gródek» w Krakowie za sumę 1200 złp., oraz różne instytucje kościelne. Zgodnie z wolą ojca ufundował z braćmi w l. 1515–17 mansjonarię w kościele paraf. w Rzochowie (obecnie w granicach Mielca).
W maju 1527 wyruszył T. jako jeden z komisarzy królewskich (obok bp. płockiego Andrzeja Krzyckiego i kanclerza kor. Krzysztofa Szydłowieckiego) na zjazd do Ołomuńca dla pośredniczenia w rozmowach między arcyksięciem Ferdynandem Habsburgiem a węgierskim «królem narodowym» Janem Zapolyą w sprawie sukcesji po królu Czech i Węgier Ludwiku II Jagiellończyku. W drodze, na pierwszym noclegu, zachorował i zmarł w ostatnich dniach maja 1527.
T. był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była nieznana z imienia córka kaszt. rozpierskiego Hieronima Kobylańskiego. Przed 24 VI 1518 ożenił się z Agnieszką Beatą z Tęczyna (zm. tuż przed 17 III 1532), córką kaszt. wiślickiego Stanisława, wdową po kaszt. wojnickim Jakubie Siekluckim (zob.); 2 XI t.r. małżonkowie zapisali sobie wzajemnie dożywocie na posiadanych dobrach. Z pierwszego małżeństwa T. pozostawił córkę Dorotę (zm. 1539, przed 1 XI), która po jego śmierci wyszła za Jana Tarłę (ok. 1480–1550, zob.), wnosząc w dom Tarłów cały majątek tej linii Tarnowskich. Wdowa uzyskała 29 VI 1531 potwierdzenie dożywocia na starostwie i wójtostwie pilzneńskim. Bratankiem T-ego był Stanisław Tarnowski (1514–1568, zob.), a bratanicą Barbara, zamężna za Janem Komorowskim (ok. 1490–1566, zob.).
Dworzaczek; Katalog archiwum akt dawnych miasta Krakowa, Kr. 1907 I; Katalog dokumentów Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wr. 1953 I; Katalog dokumentów i listów królewskich z Archiwum Państwowego w Toruniu (1345–1789), W. 1999; Katalog dokumentów pergaminowych Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, Kr. 1991 II; Katalog zbioru dokumentów pergaminowych Biblioteki Jagiellońskiej, Kr. 2014 I–II; Niesiecki; Słown. hist.-geogr. ziem pol., V cz. 1 s. 33, 79, 117, 456, cz. 2 s. 654–7, cz. 3 s. 613; Urzędnicy, IV/2; – Barycz H., Polacy na studiach w Rzymie w epoce Odrodzenia (1440–1600), Kr. 1938; Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego, W. 1985; Finkel L., Elekcja Zygmunta I. Sprawy dynastii jagiellońskiej i unii polsko-litewskiej, Kr. 1910; Hartleb K., Jan Zambocki. Dworzanin i sekretarz JKM, W. 1937; Horodyski B., Straty działu rękopisów Biblioteki Ordynacji Zamojskiej w latach 1939–1944, w: Straty bibliotek i archiwów warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych. Biblioteki, W. 1955 III; Kurtyka J., Latyfundium tęczyńskie. Dobra i właściciele (XIV–XVII wiek), Kr. 1999; Łopatecki K., „Disciplina militaris” w wojskach Rzeczypospolitej do połowy XVII wieku, Białystok 2012; Mateszew S., Sikora F., Osadnictwo i stosunki własnościowe w regionie tarnowskim do końca XVI wieku, w: Tarnów. Dzieje miasta i regionu, Red. F. Kiryk, Z. Ruta, Tarnów 1981 s. 168–9; Szczygieł R., Rola starostów w życiu miast królewskich województwa sandomierskiego w XVI wieku. Z dziejów ograniczania autonomii miejskiej, w: Sandomierz. Z dziejów polityki, prawa i kultury, Sandomierz 2001 s. 94–5; Wolski M., Trzeciescy herbu strzemię. Małopolska rodzina szlachecka XIV–XVI wieku, Kr. 2005; Wylężek M., Starostowie pilzneńscy (Tarnowscy i Tarłowie) oraz ich konflikty z miastem w XVI stuleciu, „Małopolska” t. 18: 2016 s. 78–80; – Acta Tom., V, VI, VIII, IX, XIV; Arch. Sanguszków, V; Bielski, Kronika, II 965; Bogucka M., Zernack K., Sekularyzacja zakonu krzyżackiego w Prusach. Hołd pruski 1525 roku, W. 1998 s. 51, 73; Corpus Iuris Pol., III–IV; Dokumenty polskie z archiwów dawnego Królestwa Węgier, Oprac. S. A. Sroka, Kr. 2006 IV; Iura Masoviae terrestria, Oprac. J. Sawicki, W. 1973 II; Materiały do dziejów robocizny w Polsce, Wyd. S. Kutrzeba, „Arch. Kom. Prawn.” t. 9: 1913; Matricularum summ., IV; Prawa, przywileje i statuta m. Kr., I; Przybyszewski, Wypisy źródł. do dziej. Wawelu, V; Starod. Prawa Pol. Pomn., VI nr 167, 312; Vol. Const., I vol. 1; – AGAD: Arch. Skarbu Kor., I, Rachunki Królewskie, nr 21 k. 248v–9v, nr 36 k. 6, 16, 29, nr 38 k. 20, nr 43 k. 53, nr 46 k. 41, nr 47 k. 20, 25v, nr 48 k. 2, 10, nr 49 k. 15v, 21v, 25, 34v, 36, 40v, 45v, 48, 54v, 56v, 60v, nr 50 k. 35v, nr 53 k. 12v, 19, 26, nr 57 k. 24v, nr 58 k. 29, 35v, 60v, 68v, 74, 85, Metryka Kor., t. 20 k. 125v, t. 23 s. 219–21, 701, t. 25 k. 38–9v, 51v–2, 128, t. 26 k. 248v, 288, t. 29 s. 116, 117, 204–5, 309–11, 623, t. 33 k. 41, 170–3, 168–70, t. 34 k. 87v, 88, 288, 452, t. 35 s. 458–64, 580–2, 590–2, t. 36 s. 68–9, 292–3, 680–2, t. 37 k. 360–60v, 367v–8, 376v–8, 386v–7v, 452–2v, 468–9v, 481v–7v, 512–12v, t. 38 s. 39–42, 292–3, 565–8, 583–9, t. 39 s. 448–9a, t. 40 s. 273–4, 536–44, 682–4, 700–1, 838–9, 845–7, 874, t. 42 k. 107v, 248v–50, t. 43 k. 24–5, 254–5, t. 46 k. 27v, t. 47 k. 402–3, t. 50 s. 75–9; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzieduszyckie, perg. II/23, Arch. Gumniskie Sanguszków, Hrabstwo Tarnowskie, sygn. 6 s. 9–12, Arch. Sławuckie Sanguszków, perg. 145, Dokumenty depozytowe, nr 98–100, Księgi grodzkie bieckie, t. 6 s. 209–15, 318–19, 374–5, 394, 500, 586, Księgi ziemskie bieckie, t. 5 s. 2, 249–55, Księgi grodzkie krak., t. 30 s. 671, 679–80, 751–2, 845, 867, t. 31 s. 445–6, 633–4, 1375–7, 1396–8, 1407–10, t. 32 s. 695–6, t. 34 s. 523–4, 670, 687–8, 694–5, 996–7, t. 36 s. 826–7, 853–4, 1183, t. 38 s. 217–18, t. 40 s. 39, t. 41 s. 182–5, 984–5, Księgi ziemskie krak., t. 155 s. 447–50, t. 159 s. 12–14, 19–21, 56, 245, 386, 462, 600–2, t. 160 s. 23–4, 101–2, 240, t. 161 s. 178, 202–13, 243, 358–61, 424–5, t. 162 s. 420–4, t. 188 s. 2–4, Księgi ziemskie pilzneńskie, t. 3 s. 690, 720, 728.
Mariusz Lubczyński